Azbest pod ścisłą kontrolą - rewolucja w BHP od kwietnia 2026

Od 2 kwietnia 2026 r. polskie przepisy dotyczące ochrony pracowników przed narażeniem na azbest wkroczyły w nową erę. Dziesięciokrotne obniżenie dopuszczalnego stężenia włókien w powietrzu, obowiązek stosowania mikroskopii elektronowej, rozszerzony katalog szkoleń i ścisłe procedury monitoringu - to tylko najważniejsze elementy największej od dwóch dekad zmiany w polskim BHP. Dla branży budowlanej, rozbiórkowej, gospodarki odpadami i firm zarządzających infrastrukturą oznacza to konieczność realnej modernizacji procedur, sprzętu pomiarowego i programów szkoleniowych.

W tym artykule wyjaśniamy, co dokładnie się zmieniło, jakie obowiązki spoczywają teraz na pracodawcach oraz na jakiej podstawie prawnej opierają się nowe wymogi.
 

Dlaczego przepisy dotyczące azbestu zostały zaostrzone?

Azbest pozostaje najgroźniejszym czynnikiem rakotwórczym pochodzenia zawodowego w Europie. Według danych przywoływanych przez ustawodawcę unijnego, aż 78 proc. nowotworów zawodowych rozpoznawanych w państwach członkowskich uznano za związane z narażeniem na działanie azbestu. Wdychane mikroskopijne włókna powodują pylicę azbestową, raka płuc i międzybłoniaka opłucnej, a od momentu narażenia do pierwszych objawów choroby może upłynąć średnio 30–40 lat. To długie utajenie sprawia, że skutki ekspozycji z lat 80. i 90. ujawniają się dopiero teraz.

Choć stosowanie azbestu zostało w Unii Europejskiej zakazane w 2005 r., materiał ten pozostaje wszechobecny w starszej zabudowie - w pokryciach dachowych, rurach, izolacjach, wyrobach cementowo-azbestowych. Każdy remont, rozbiórka czy demontaż takich elementów uwalnia włókna do powietrza. Stąd potrzeba zaostrzenia przepisów: ochrona pracowników musi nadążać za skalą prac demontażowych, a metody pomiarowe - za realiami zagrożenia.
 

Najważniejsza zmiana: dziesięciokrotnie niższy limit narażenia

Rdzeniem nowych przepisów jest radykalne obniżenie najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS) włókien azbestu w powietrzu środowiska pracy. Dotychczasowy limit wynosił 0,1 włókna/cm³ - od kwietnia 2026 r. obowiązuje wartość 0,01 włókna/cm³, czyli dziesięciokrotnie niższa.
Wprowadzono jednocześnie okres przejściowy. Do 20 grudnia 2029 r. firmy mają czas na modernizację sprzętu, procedur i szkolenia pracowników, a po tym terminie obowiązuje pełna norma 0,01 włókna/cm³, czyli praktycznie „zero tolerancji" dla azbestu. W okresie przejściowym pracodawcy mogą stosować wartość 0,002 włókna/cm³ jako wartość referencyjną dla precyzyjniejszych pomiarów wykonywanych metodą mikroskopii elektronowej.
 

Wymóg pomiaru obecności azbestu metodą TEM

Drugą rewolucyjną zmianą jest zerwanie z dotychczasową dominacją mikroskopii kontrastu fazowego (PCM). Tradycyjna metoda optyczna nie jest w stanie wykryć najcieńszych i najmniejszych włókien - a właśnie te uznaje się dziś za najgroźniejsze dla zdrowia. Dlatego wprowadzono obowiązek stosowania mikroskopii elektronowej (TEM - transmisyjnej, ewentualnie SEM - skaningowej), która pozwala na wiarygodne zliczenie włókien o rozmiarach niewidocznych w optyce klasycznej.

Z perspektywy pracodawcy oznacza to konieczność współpracy z akredytowanym laboratorium dysponującym sprzętem TEM/SEM. Jeśli dotychczasowy dostawca usług pomiarowych korzystał wyłącznie z PCM, raporty wykonane po wejściu w życie nowych przepisów mogą nie spełniać wymogów ustawowych.
 

Sześć rodzajów azbestu - każdy musi być rozpoznany

Nowe przepisy precyzują, że identyfikacja zagrożenia musi obejmować wszystkie sześć rodzajów azbestu spotykanych w wyrobach: chryzotyl (azbest biały), krokidolit (niebieski), amozyt (brązowy), antofilit, tremolit i aktynolit. Pracodawca prowadzący prace w narażeniu na azbest powinien zatem dysponować dokumentacją wskazującą, z jakim konkretnie rodzajem włókien ma do czynienia, ponieważ od tego zależą zarówno metody zabezpieczeń, jak i procedury usuwania odpadów.
 

Obowiązkowe szkolenia - szerszy zakres, certyfikat dla każdego pracownika

Dyrektywa unijna 2023/2668 znacząco rozszerzyła zakres szkoleń. Obowiązek przeszkolenia dotyczy obecnie wszystkich pracowników, którzy są lub mogą być narażeni na pył azbestowy - nie tylko tych, którzy bezpośrednio demontują wyroby azbestowe, ale także osób pracujących w pobliżu (narażenie bierne) oraz wykonujących prace renowacyjne w budynkach z degradującym się azbestem.

Zgodnie z dyrektywą każdy taki pracownik musi przejść szkolenie:
na początku stosunku pracy oraz w przypadku zidentyfikowania dodatkowych potrzeb szkoleniowych, o czasie trwania odpowiednim do wykonywanych zadań, prowadzone przez instruktora o kwalifikacjach uznawanych zgodnie z prawem krajowym, zakończone wydaniem świadectwa odbycia szkolenia.

Świadectwo musi zawierać dane pracownika, zakres tematyczny, datę szkolenia i dane prowadzącego. Brak właściwego dokumentu w razie kontroli oznacza naruszenie obowiązku informacyjnego pracodawcy w zakresie czynników rakotwórczych.
 

Kogo dotyczą zmiany w normach dotyczących azbestu w praktyce?

Najbardziej dotknięte branże to:

• budownictwo - prace remontowe, rozbiórkowe i renowacyjne starszych obiektów,
• gospodarka odpadami - transport i unieszkodliwianie wyrobów azbestowych,
• górnictwo i przemysł wydobywczy,
• pożarnictwo - interwencje w obiektach z wyrobami zawierającymi azbest,
• administracja nieruchomości - zarządzanie budynkami z eternitowymi pokryciami dachów, izolacjami, rurami azbestowo-cementowymi,
• rolnictwo - gospodarstwa z eternitowymi pokryciami obiektów inwentarskich i magazynowych.

 

Co powinien zrobić pracodawca już teraz?

Z perspektywy praktyka BHP, działania, które należy podjąć w pierwszej kolejności, to:

• Audyt obecnej dokumentacji - przegląd ocen ryzyka zawodowego, kart oceny narażenia oraz rejestrów prac w narażeniu na czynniki rakotwórcze. Czy uwzględniają nowe limity?
• Weryfikacja dostawcy pomiarów - upewnienie się, że laboratorium wykonuje pomiary metodą TEM lub SEM i posiada akredytację PCA na nową metodologię.
• Aktualizacja programów szkoleniowych - dostosowanie treści, długości i częstotliwości szkoleń do wymogów dyrektywy 2023/2668; wprowadzenie procedury wydawania świadectw.
• Modernizacja środków ochrony zbiorowej i indywidualnej - sprawdzenie, czy stosowane półmaski, kombinezony i systemy odpylania spełniają nowe, niższe limity.
• Aktualizacja procedur dekontaminacji - śluzy, szatnie, pranie odzieży, postępowanie z odpadami.
• Szkolenie kadry kierowniczej - kierownicy budów, brygadziści i osoby kierujące pracownikami muszą rozumieć nowe limity i procedury, ponieważ to oni egzekwują je w terenie.

Podsumowanie

Wejście w życie nowych norm z 2 kwietnia 2026 r. to nie kosmetyczna nowelizacja, lecz systemowa zmiana podejścia do ochrony pracowników przed azbestem. Dziesięciokrotnie niższy limit, obowiązek stosowania mikroskopii elektronowej, rozszerzone szkolenia z certyfikacją i sankcje administracyjne zmieniają mapę ryzyka prawnego dla każdej firmy mającej do czynienia z wyrobami azbestowymi.
 

Podstawa prawna

• Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 26 marca 2026 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy - wprowadza nowe wartości NDS dla azbestu, ołowiu i diizocyjanianów.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 12 grudnia 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (projekt nr MZ1854 - wdrożenie dyrektywy 2023/2668).
• Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2668 z dnia 22 listopada 2023 r. zmieniająca dyrektywę 2009/148/WE w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na działanie azbestu w miejscu pracy (Dz. Urz. UE L 2023/2668 z 30.11.2023).